Sáng thứ Ba, một nền tảng blockchain Việt Nam – hãy gọi họ là MekongX – công bố vòng gọi vốn 100 triệu USD với mức định giá không được tiết lộ. Trong vòng 24 giờ, token của họ tăng 34%. Telegram, X và các hội nhóm đầu tư tràn ngập những lời ca ngợi: "kỳ lân crypto Việt", "sắp lên sàn", "vào ngay kẻo lỡ". Nhưng vài giờ trước khi tin tức được đăng, tôi đã có một bản phân tích riêng. Tôi không xem livestream của CEO. Tôi ngồi với hợp đồng thông minh mà họ công bố trên Etherscan, và tôi thấy một câu chuyện hoàn toàn khác.
MekongX tự mô tả là một "super app" DeFi: vừa ví, vừa sàn giao dịch, vừa nền tảng cho vay, vừa nơi phát hành NFT. Họ báo cáo khoảng 400.000 người dùng đăng ký và tổng giá trị khóa (TVL) lên đến 380 triệu USD – một con số đáng nể so với phần còn lại của hệ sinh thái tiền mã hóa Việt Nam. Đội ngũ của họ gồm nhiều kỹ sư từng làm việc tại các công ty tài chính lớn, nhưng danh sách công bố chỉ ghi tên sáng lập và một vài cố vấn. Khi tôi trao đổi với nhóm hỗ trợ về cơ chế thanh khoản xoay vòng được xây dựng thế nào, câu trả lời là một bài PR về "hệ sinh thái bền vững" chứ không phải một tài liệu kỹ thuật. Tôi từng dạy khóa học DeFi cho hơn 150 học viên tại Đại học Nairobi vào năm 2020. Khi một sinh viên nữ hỏi tôi "làm sao biết một giao thức an toàn", tôi nhận ra rằng có một khoảng cách khổng lồ giữa câu chuyện tiếp thị và lớp mã nguồn bên dưới. MekongX chỉ là một minh họa gần đây cho khoảng cách đó. Thị trường tăng giá đang đẩy nhanh nhịp độ tin tưởng, nhưng nó không đẩy nhanh sự trưởng thành của hạ tầng kỹ thuật. Và trong cơn FOMO, mã nguồn thường là thứ bị đọc cuối cùng.
Trong series NFT "Tài sản số hóa" mà MekongX bán cho người dùng, mỗi NFT không phải là bằng chứng sở hữu một tài sản ngoài chuỗi. Nó là một hợp đồng cho phép người nắm giữ giữ một metadata được vẽ trên nền tảng của họ. Không hơn. Tôi bắt đầu bằng việc kiểm tra quyền sở hữu. Hợp đồng chính của họ, một proxy có thể nâng cấp, nằm dưới sự kiểm soát của một ví admin với nhiều quyền lực. Không có time lock, không có multi-signature. Điều này có nghĩa là bất kỳ ai nắm giữ private key của ví đó đều có thể thay đổi toàn bộ logic nghiệp vụ của giao thức mà người dùng không có cách nào biết trước. Một trong những điểm tôi quan tâm nhất là hàm setWithdrawRatio tồn tại trong hợp đồng thanh khoản. Hàm này cho phép admin thay đổi tỷ lệ phần trăm mà người dùng có thể rút cùng một lúc. Trong một thị trường bình thường, nó có thể được thiết kế như một công tắc khẩn cấp. Nhưng khi không có bất kỳ cơ chế công khai nào, không có giới hạn thời gian để người dùng phản ứng, một hàm như thế có thể khoá tiền của bạn ngay ngày bạn cần nhất.
Tôi chạy thử mô phỏng thanh lý để kiểm tra mô hình lãi suất. Mô hình mà họ dùng có hình dáng giống Aave và Compound: lãi suất vay tăng khi mức sử dụng vốn tăng. Nhưng tôi phát hiện ra rằng họ không dùng một "utilization rate" thực từ hợp đồng. Giá trị này được tính theo một biến nội bộ do admin cập nhật định kỳ. Nếu biến đó không được cập nhật kịp thời khi giá token sụt giảm, người dùng sẽ không biết chính xác ngưỡng thanh lý của mình cho đến khi tài sản biến mất. Tôi đã thử mô phỏng với mức biến động 12% – gần như chắc chắn rằng một loạt lệnh thanh lý sẽ thất bại và gây ra nợ xấu trong giao thức. Mô hình lãi suất này vốn đã tùy tiện từ thiết kế gốc, và MekongX làm nó tùy tiện hơn khi gắn với một biến số do admin kiểm soát.
MekongX gọi mình là ứng dụng omnichain. Họ chi rất nhiều cho quảng cáo về việc "chạy trên nhiều chuỗi, một trải nghiệm". Nhưng khi tôi kiểm tra cầu nối (bridge), bảo mật thực sự nằm ở một bộ xác thực 2/3: hai ví do đội ngũ nắm và một ví do một công ty bên thứ ba quản lý. Không có bằng chứng gian lận, không có mạng lưới xác thực độc lập. Nói một cách hình ảnh: câu chuyện "omni" đó không phải là một giao thức phân tán, nó là một trung gian có thương hiệu. Mỗi NFT trong series huy hiệu cộng đồng của họ cũng vậy. Hợp đồng mint của nó chỉ có một quyền hạn duy nhất – địa chỉ admin. Nếu admin bị xâm phạm, toàn bộ thông tin về thành viên trung thành sẽ bị thay đổi, và giá trị tinh thần của một chương trình khách hàng thân thiết trở thành một sổ cái giả mạo.
Tôi còn nhớ một series NFT "đất đai số" ở Nairobi vài năm trước. Mỗi NFT trong series đó được khóa với cùng một kiểu proxy nâng cấp. Khi cộng đồng hỏi tại sao không có timelock, đội ngũ im lặng; chín tháng sau, token mất 99% giá trị. Sự im lặng của đội ngũ không phải là ác ý – nó là dấu hiệu cho thấy họ chưa bao giờ sẵn sàng cho câu hỏi đó. Và ở MekongX, mỗi NFT trong series "bản quyền nội dung số" mà họ bán cho các nghệ sĩ trẻ có metadata trỏ về một IPFS nhưng gateway thực tế do họ kiểm soát. Tôi thử ngắt kết nối với gateway đó, toàn bộ bộ sưu tập ngừng hiển thị. Một chuỗi khối thật sự nên tồn tại độc lập, ngay cả khi người tạo ra nó biến mất.
Một điểm mù nữa: họ tuyên bố sẽ sớm nâng cấp lên L2 để giảm phí giao dịch. Tuy nhiên, trong hợp đồng hiện tại, lịch sử giao dịch vẫn nằm trong calldata. Chi phí sẽ không giảm khi lên L2 nếu bạn không thiết kế lại cách lưu trữ dữ liệu. Tôi đã từng cảnh báo từ hai năm trước: băng thông blob sau Dencun sẽ bão hòa nhanh hơn mọi người nghĩ. Khi điều đó xảy ra, mọi rollup sẽ tăng phí – gấp đôi, thậm chí gấp ba – và những dự án thiếu chiến lược dữ liệu sẽ hứng chịu đợt chảy máu người dùng đầu tiên.
Sau ba tuần đọc mã nguồn, tôi không nghĩ MekongX là một trò lừa đảo theo nghĩa đen. Nó đơn giản là một dự án quá vội vàng. Họ đầu tư hàng trăm triệu USD vào thông điệp, vào logo, vào đội ngũ tăng trưởng, nhưng phần kỹ thuật chưa theo kịp lời hứa. Tôi trò chuyện với một nhà thiết kế ở Đà Nẵng có khoảng 80% tài sản trong TVL của MekongX. Chị nói chị tin tưởng vì "có các quỹ lớn đầu tư". Tôi nhẹ nhàng hỏi: nếu các quỹ lớn đầu tư vào một công ty có thể thay đổi logic rút tiền bằng một giao dịch, bạn có được bảo vệ không? Chị không trả lời. Không phải chị không đủ thông minh, mà vì hệ thống xung quanh chị đã bình thường hóa việc không ai đọc code. Điều đó nguy hiểm hơn bất kỳ một vụ hack nào.
Điều nghịch lý nhất tôi thấy khi phân tích MekongX không nằm ở hợp đồng của họ, mà nằm ở phản ứng của cộng đồng. Trong các diễn đàn đầu tư Việt Nam, không thiếu người có kỹ năng lập trình, nhưng họ thường ngần ngại lên tiếng vì sợ bị gán cho là "dìm hàng", là "FUD". Tôi đã gặp rất nhiều kỹ sư giỏi nói với tôi ngoài lề rằng họ thấy một dự án có vấn đề, nhưng không muốn bị ghét. Ở Nairobi, tôi cũng thấy điều tương tự. Kỹ thuật không phải là một phe – nó là một lớp sự thật mà nếu chúng ta không dám nhìn, chúng ta sẽ trả giá bằng tài sản của mình. Điểm mù thứ hai: mọi người nhầm lẫn giữa "token tăng giá" và "giao thức an toàn". Một token tăng giá vào lúc dòng tiền mới liên tục vào có thể vẫn rất nguy hiểm. Câu chuyện "sắp lên sàn" chỉ làm chậm thanh khoản, không làm thay đổi bản chất. Nếu bạn không hiểu điều này, bạn đang không đầu tư; bạn đang gửi tiền vào một trò chơi mà luật lệ nằm trong code bạn chưa đọc.
Khi đèn sân khấu tắt, khi dòng vốn FOMO chuyển sang mảnh đất khác, câu hỏi duy nhất còn lại không phải "tôi đã kiếm được bao nhiêu" mà là "giao thức của tôi có cho phép tôi rời đi khi tôi muốn, với số tiền mà tôi tính được, vào đúng thời điểm tôi cần không". Cầu trời cho câu trả lời của bạn không nằm trên một bài đăng Telegram. Hãy để nó nằm trong địa chỉ hợp đồng mà bạn có thể tự mở. Bởi vì mã nguồn – không giống con người – không biết nói dối.