Số liệu CPI tháng Sáu vừa được công bố khiến nhiều người thở phào. Một làn sóng nhẹ nhõm lan tỏa khắp các nhóm giao dịch Telegram, từ Sài Gòn đến Warsaw. Tôi thấy điều đó. Mọi người nhìn vào biểu đồ và thấy một tín hiệu: Fed sắp dừng lại. Nhưng có điều gì đó không ổn. Cảm giác quen thuộc ấy lại đến, giống như năm 2021 khi mọi người đều nói về “chỉ số sợ hãi và tham lam”. Khi đám đông đồng thanh hát một bài ca, tôi lại muốn nhìn vào bóng tối phía sau ánh đèn. Bởi vì thị trường crypto, đặc biệt là DeFi ở Việt Nam, đang mắc một cái bẫy tinh vi hơn nhiều so với việc chỉ đọc lạm phát Mỹ.
Mỗi block là một tuyên ngôn về tự do cá nhân. Nhưng tuyên ngôn ấy đang bị hiểu sai. Mọi người nghĩ tự do là khi lãi suất giảm. Nhưng sự thật là, chúng ta đang đánh cược vào một kịch bản kinh tế vĩ mô mà bản thân nó đã chứa đựng những nghịch lý. Tôi nhớ lại cái ngày tôi ngồi trong một quán cà phê ở Warsaw, nhìn dòng chữ “Decentralize Everything” chạy trên màn hình. Tôi nhận ra rằng, blockchain không phải là để phản ứng với những gì Fed làm. Nó là để tồn tại bất chấp những gì Fed làm. Nhưng dường như, cộng đồng Việt Nam ngày nay lại đang nhìn vào CPI để quyết định có nên farm thanh khoản hay không. Đó là một sai lầm chết người.
Hãy bắt đầu với context. Bài báo gốc phân tích lập trường của một nhà phân tích tên Tony Welch. Ông ta nói rằng thị trường đang đánh giá quá cao khả năng Fed tăng lãi suất. Dữ liệu CPI tháng Sáu yếu, tăng trưởng tiền lương không đủ để tạo ra lạm phát toàn diện. Đây là một luận điểm khá phổ biến trong giới tài chính truyền thống: “Fed sắp xoay trục (pivot)”. Nhưng điều quan trọng là cách luận điểm này được tiếp nhận. Ở Việt Nam, các nhóm crypto dịch nó thành: “Sắp có bull run”. Họ quên mất rằng thị trường crypto là một thị trường có độ biến động cao và tính đầu cơ cực độ. Nó không chỉ là một phiên bản phóng đại của Nasdaq.
Core của vấn đề nằm ở cấu trúc thị trường. Trong bối cảnh thị trường downtrend, sống sót quan trọng hơn lợi nhuận. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi sau 28 năm quan sát thị trường tài chính và 7 năm tham gia crypto, tôi thấy một điều: Khi mọi người tin rằng Fed sẽ ôn hòa, họ sẽ chấp nhận rủi ro nhiều hơn. Họ sẽ bỏ tiền vào những giao thức DeFi có APY cao, bất chấp rủi ro của hợp đồng thông minh hay tính bền vững của mô hình. Họ nhìn vào APY 50% từ một pool thanh khoản mới và nghĩ rằng đó là món quà từ CPI. Nhưng sự thật là APY của liquidity mining về cơ bản là khoản bù cho TVL con số — ngừng khuyến khích và người dùng thực sự sẽ biến mất. Tôi đã chứng kiến điều đó vào năm 2020, khi tôi farm thanh khoản trên Uniswap với 10 ETH, kiếm được 3 ETH lợi nhuận trong 4 tháng. Nhưng sau đó, khi phần thưởng giảm, tôi thấy mình bị mắc kẹt. Cảm giác sợ hãi khi thị trường biến động không phải là tự do. Đó là một cái bẫy.
Có một chi tiết kỹ thuật mà bài phân tích gốc đã lờ đi, nhưng nó cực kỳ quan trọng với người dùng DeFi Việt Nam: Cost of proof của ZK Rollup cao một cách absurd; trừ khi gas trở lại mức bull market, các operator đang chảy máu tiền. Điều này có nghĩa là gì? Khi bạn nghe tin tốt từ CPI và quyết định tương tác với một Layer 2 để tìm kiếm lợi nhuận, bạn đang tương tác với một hệ thống đang lao đao. Chi phí vận hành cho các nhà sản xuất khối là rất lớn. Họ đang chấp nhận lỗ để chờ đợi một mùa xuân mới. Nhưng nếu kỳ vọng về một mùa xuân ấy sai lầm? Nếu CPI tháng Bảy tăng trở lại? Những operator đó sẽ sụp đổ, và thanh khoản của bạn sẽ bị kẹt. Bạn sẽ không thể thoát ra. Đây không phải là một câu chuyện khoa học viễn tưởng. Đó là một kịch bản rất thực tế trong bối cảnh hiện tại.
Từng chiếc NFT là một mảnh ghép của tâm hồn chung. Nhưng tâm hồn ấy đang bị xé toạc bởi những kỳ vọng sai lầm. Hãy nhìn vào cộng đồng. Họ bán tháo ở đáy vì sợ lãi suất tăng, rồi lại FOMO mua vào khi thấy CPI yếu. Họ bị dẫn dắt bởi tin tức, không phải bởi giá trị nội tại của giao thức. Điều này dẫn đến một điểm mù lớn: Việc ủy quyền làm governance tập trung hơn — người dùng quá lười tìm hiểu và đơn giản là ủy quyền cho các KOL. Khi một KOL nói rằng “CPI tốt, mua vào”, hàng nghìn người làm theo mà không hiểu gì về cấu trúc vốn của dự án. Họ bỏ phiếu cho những đề xuất làm lợi cho cá voi, không phải cho cộng đồng.
Tôi nhận ra điều này một cách đau đớn vào năm 2022, khi giá trị portfolio của tôi giảm 70%. Tôi ngồi trong căn hộ nhỏ ở Warsaw, nhìn vào những NFT mà tôi yêu thích, và tự hỏi liệu lý tưởng của mình có đúng không. Tôi đã tham gia DAO của một dự án, dành 200 giờ viết whitepaper về quản trị phi tập trung. Tôi nghĩ mình đang xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn. Nhưng khi thị trường sụp đổ, tôi thấy các KOL rút lui, cộng đồng tan rã. Governance trở thành một công cụ để trục lợi, không phải để xây dựng. Đó là lúc tôi học được một bài học quý giá: Đau khổ tạo nên đức tin. Sự kiên cường không đến từ việc đọc CPI và mua token. Nó đến từ việc hiểu sâu sắc về lý do tại sao bạn ở lại.
Contrarian Angle ở đây là: Đừng nhìn vào CPI Mỹ để quyết định mua hay bán. Hãy nhìn vào sức khỏe của các giao thức. Hãy kiểm tra xem TVL của một dự án DeFi có thực sự tăng trưởng hay chỉ là hiệu ứng của việc in token. Hãy xem xét chi phí hoạt động của các Layer 2. Hãy đọc các đề xuất governance và tự hỏi ai được lợi từ chúng. Trong một thị trường downtrend, kỹ năng sống còn quan trọng hơn kỹ năng kiếm tiền. Tôi đã chuyển từ một người lý tưởng hóa blockchain thành một người kiểm tra thực tế. Tôi không còn tin vào những câu chuyện “to the moon” nữa. Tôi tin vào dữ liệu. Nhưng không phải dữ liệu CPI từ Bộ Lao động Mỹ. Tôi tin vào dữ liệu trên chuỗi: số lượng địa chỉ hoạt động, khối lượng giao dịch thực, tỷ lệ staking thực sự.
Năm 2024, ETF Bitcoin được phê duyệt. Đó là một cột mốc lớn. Nhưng tôi thấy nó là một con dao hai lưỡi. Sự tổ chức hóa đang đi ngược lại tinh thần phi tập trung. Khi các tổ chức lớn nắm giữ Bitcoin, ai mới thực sự kiểm soát? Chúng ta đang tạo ra một hệ thống tài chính mới, nhưng lại lặp lại những sai lầm cũ. Điều này được củng cố bởi quan điểm của tôi: Delegation làm governance tập trung hơn. Nó không chỉ xảy ra ở các DAO, mà còn ở cấp độ thị trường. Mọi người ủy quyền quyết định đầu tư của họ cho “các chuyên gia”. Họ không còn suy nghĩ cho chính mình nữa.
Takeaway của tôi dành cho cộng đồng Việt Nam là thế này: Đừng để con số CPI đánh lừa bạn. Đừng nghĩ rằng một báo cáo kinh tế vĩ mô sẽ cứu vãn một giao thức yếu kém. Hãy bắt đầu nhìn vào những chi tiết kỹ thuật mà những người khác bỏ qua. Hãy tự hỏi: Giao thức này có thể tồn tại mà không cần phần thưởng block không? Chi phí chứng minh của nó có bền vững không? Tôi có đang được lợi từ các đề xuất governance hay không? Nếu bạn có thể trả lời những câu hỏi này, bạn sẽ không còn là một con cờ trong tay các nhà tạo lập thị trường nữa. Bạn sẽ trở thành một người xây dựng thực thụ. Và như tôi đã nói, Mỗi block là một tuyên ngôn về tự do cá nhân. Hãy để block của bạn có nghĩa.