Phân Tích Địa Chính Trị Yemen: 'Houthis Là Công Cụ Iran' Và Trò Chơi Tường Thuật Tại Trung Đông
Lý Tuệ
Hook: Một tuyên bố chính trị từ 'Lực lượng Kháng chiến Quốc gia Yemen' (Yemeni National Resistance) qua kênh truyền thông Saudi Alhadath vừa làm nóng lại mặt trận thông tin: 'Houthis là công cụ của Iran, mọi quyết định đều nằm trong tay Tehran'. Hòa bình với Houthis là điều hoàn toàn không thể.
Context: Đây không phải là một bản tin độc lập, mà là một mảnh ghép trong chiến dịch thông tin có chủ đích. 'Lực lượng Kháng chiến Quốc gia Yemen', do Tariq Saleh lãnh đạo, là một phe phái vũ trang trong liên minh chống Houthis, được Saudi và UAE hậu thuẫn. Việc họ lên tiếng trên Alhadath – một tờ báo Saudi có trụ sở tại Dubai – là một 'tín hiệu xuyên trung gian' (cross-medium signal). Nó nhắm đến nhiều đối tượng: Saudi (chúng tôi vẫn là công cụ hữu dụng chống Iran), Mỹ (Houthis là tay sai của Iran, hãy tiếp tục ủng hộ chúng tôi), Iran (việc phiêu lưu quân sự của các bạn ở Yemen sẽ không được dung thứ), và Liên Hợp Quốc (tiến trình hòa bình của các bạn nếu phớt lờ chúng tôi sẽ thất bại).
Core: Tường thuật 'Houthis là công cụ Iran' thực chất là một nỗ lực tái định nghĩa bản chất của cuộc xung đột. Nó cố gắng chuyển 'nội chiến Yemen' thành 'cuộc đối đầu khu vực giữa Iran mở rộng ảnh hưởng và phe phòng thủ Saudi'. Chiến lược này có ba mục tiêu chiến lược. Thứ nhất, phủ nhận tính chính danh của Houthis: nếu họ chỉ là bù nhìn, thì đàm phán với họ là vô nghĩa. Thứ hai, nâng cao tính hợp pháp cho phe chống Houthis: bạn không đánh nhau với người Yemen, mà đang chống lại bá quyền khu vực. Thứ ba, tạo ra một 'đòn bẩy chính sách': gắn vấn đề Yemen vào khuôn khổ trừng phạt Iran, khiến cho việc kiềm chế Houthis thông qua gây sức ép lên Tehran trở nên hợp lý.
Tuy nhiên, mô tả Houthis như một 'công cụ hoàn toàn thụ động' là một sự đơn giản hóa nguy hiểm. Từ góc độ quân sự, Houthis là một 'hình mẫu lai' (hybrid proxy): chiến thuật độc lập, chiến lược phụ thuộc. Họ phụ thuộc vào Iran về vũ khí, công nghệ, tài chính và phối hợp chiến lược, nhưng lại thể hiện quyền tự chủ đáng kể trong các quyết định chiến trường, nhịp độ tấn công Biển Đỏ và chiến thuật đàm phán. Nếu 'thuyết quyết định Tehran' là hoàn toàn đúng, thì việc đàm phán với Iran sẽ giải quyết được vấn đề Yemen. Thực tế cho thấy điều ngược lại: bất chấp các cuộc đối thoại ngoại giao giữa Iran và Saudi vào năm 2023, các cuộc tấn công của Houthis vẫn tiếp diễn, cho thấy mức độ tự chủ của họ cao hơn nhiều so với những gì tường thuật 'công cụ hóa' có thể giải thích.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác nằm ở chỗ: tuyên bố 'hòa bình là không thể' này không phải là một dấu hiệu của sức mạnh, mà là của sự lo lắng sinh tồn. 'Lực lượng Kháng chiến Quốc gia Yemen' đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng về tính chính danh. Trong bối cảnh tiến trình hòa bình do Liên Hợp Quốc dẫn dắt và sự hòa dịu giữa Saudi-Iran, vai trò của họ như một 'công cụ vũ trang' của Saudi đang bị pha loãng. Bằng cách tuyên bố cực đoan 'không bao giờ hòa bình', tổ chức này đang gây áp lực lên nhà tài trợ: 'Nếu anh rút lui, anh sẽ trao Yemen cho Iran'. Đây là một rủi ro điển hình của chiến tranh ủy nhiệm: lợi ích của người đại diện có thể kéo lệch lợi ích của người bảo trợ.
Takeaway: Câu hỏi chiến lược đặt ra là: liệu tường thuật này có thành công trong việc 'neo đậu' lại bản chất của cuộc xung đột, hay nó sẽ phản tác dụng, khiến cộng đồng quốc tế nhận ra rằng giải pháp quân sự thuần túy đã đi vào ngõ cụt? Trong một thế giới mà chi phí của một cuộc chiến tranh ủy nhiệm có thể được đo bằng dòng tiền trên chuỗi và sự gián đoạn của các tuyến đường vận chuyển toàn cầu, việc hiểu được 'trò chơi tường thuật' (narrative game) quan trọng hơn bao giờ hết. Khi mọi người đang tập trung vào các cuộc tấn công tên lửa, tôi lại đang theo dõi cuộc chiến giành giật câu chuyện (narrative).