Khi Alphabet công bố doanh thu Google Cloud tăng trưởng 35% trong quý III/2024, cánh phóng viên crypto bắt đầu xì xào. Còn IBM, gã khổng lồ công nghệ 112 năm tuổi, chỉ tăng trưởng vài phần trăm. Bài phân tích của Crypto Briefing gọi đây là 'sự phân hóa doanh thu AI'. Nhưng với tôi, người đã dành hai mươi hai năm quan sát cả thị trường công nghệ lẫn blockchain, câu chuyện này không đơn thuần là chuyện của hai công ty. Nó là tấm gương phản chiếu chính xác những gì đang diễn ra giữa các blockchain công khai như Ethereum và các mạng lưới doanh nghiệp được phép như Hyperledger Fabric. Và nếu bạn đang nắm giữ token của một dự án 'blockchain doanh nghiệp', có lẽ bạn nên đọc tiếp.
Sự phân hóa mà Crypto Briefing mô tả dựa trên ba điểm dữ liệu: Google Cloud tăng trưởng nhanh nhờ dịch vụ AI, IBM chậm chạp trong mảng tư vấn và phần mềm, và thị trường đang thưởng cho các công ty theo đuổi 'kiến trúc mở, quy mô lớn' thay vì 'kiến trúc đóng, doanh nghiệp'. Bài viết chỉ ra rằng con đường của Alphabet là 'nền tảng đám mây AI với mô hình nền tảng siêu lớn', trong khi IBM đi theo hướng 'mô hình dọc doanh nghiệp, triển khai lai, và dịch vụ tư vấn'. Điều này nghe quen thuộc một cách kỳ lạ với bất kỳ ai theo dõi blockchain từ năm 2017. Hãy nhìn lại: Ethereum chọn đường 'máy tính thế giới' mở, không cần xin phép. IBM, cùng với Hyperledger, chọn đường 'blockchain cho doanh nghiệp có phép'. Gần một thập kỷ sau, Ethereum có vốn hóa thị trường hàng trăm tỷ đô la, TVLDeFi lên tới hàng chục tỷ, và phí giao dịch tích lũy hàng tỷ đô la mỗi năm. Hyperledger Fabric thì không có token, không có TVL, và hầu như chỉ tồn tại trong các slide thuyết trình của IBM.
Nhưng tôi không muốn dừng lại ở so sánh nông cạn. Bài phân tích gốc đi sâu vào sáu chiều: công nghệ, thương mại hóa, tác động ngành, cạnh tranh, đạo đức và đầu tư. Tôi sẽ mổ xẻ từng chiều và chỉ ra rằng blockchain đang lặp lại cùng một kịch bản, với một khác biệt quan trọng: trong blockchain, sự phân hóa còn khốc liệt hơn, bởi vì 'doanh thu' không nằm ở báo cáo tài chính mà nằm ở dòng vốn và thanh khoản.
Bước vào chiều công nghệ. Alphabet dựa vào TPU và kiến trúc Gemini để cung cấp AI như một dịch vụ hạ tầng. IBM dựa vào Watsonx và bộ mô hình Granite nhỏ hơn, tập trung vào các ngành được quản lý chặt như tài chính và y tế. Trong blockchain, Ethereum dựa vào EVM, một môi trường thực thi hợp đồng thông minh tổng quát, và gần đây là các giải pháp Layer 2 như Rollup để mở rộng. Hyperledger Fabric dựa vào một kiến trúc mô-đun, nơi các tổ chức được phép tham gia mạng lưới, và mọi giao dịch phải trải qua sự đồng thuận được cấu hình sẵn. Xét về mức độ đổi mới, Ethereum tương đương với Google khi tạo ra máy ảo Turing đầy đủ – thậm chí còn hơn thế, vì EVM là nền tảng mở cho bất kỳ ai. Hyperledger Fabric, dù có thiết kế thông minh về kênh riêng tư và quyền quản trị, lại giống IBM ở chỗ: nó tối ưu hóa cho các bài toán hiện có thay vì tạo ra một hệ điều hành tài chính mới.
Bài phân tích gốc còn cảnh báo rằng sự tăng trưởng của Google Cloud có thể chứa 'tự giao dịch' khi các sản phẩm nội bộ của Google như Tìm kiếm và Workspace cũng tiêu thụ AI. Trong blockchain, điều này tương ứng với việc Ethereum Foundation và các dự án hệ sinh thái lớn liên tục trả phí gas cho chính mình để thử nghiệm và triển khai hợp đồng. Một phần 'doanh thu' của Ethereum đến từ các hoạt động của những người xây dựng – họ vừa là khách hàng vừa là người duy trì mạng lưới. Giống như Google, đây có thể là một vòng xoáy tự củng cố, nhưng nó cũng là dấu hiệu của một hệ sinh thái tự dưỡng. IBM không có vòng xoáy đó, vì khách hàng của họ là các ngân hàng và chính phủ với vòng đời bán hàng dài và ngân sách thận trọng.
Chiều thứ hai: thương mại hóa. Google Cloud chấp nhận lỗ trong giai đoạn đầu, dùng tiền mặt để mua thị phần thông qua các gói giảm giá và tín dụng miễn phí cho startup AI. IBM duy trì lợi nhuận ổn định từ hợp đồng tư vấn và giấy phép phần mềm, nhưng tăng trưởng èo uột. Trong blockchain, Ethereum cũng 'đốt tiền' (burn ETH) và trợ cấp gas cho các chương trình khuyến khích thanh khoản từ các giao thức DeFi. Các chuỗi Layer 2 như Arbitrum và Optimism hào phóng airdrop token để thu hút thanh khoản, giống hệt cách Google cung cấp tín dụng 300 USD cho khách hàng đám mây mới. Hyperledger Fabric không có token để airdrop, không có người dùng bán lẻ để săn đón. Toàn bộ mô hình thương mại của nó dựa trên phí bảo trì và tư vấn – chính xác là mô hình của IBM, bao gồm cả cảnh sát, hải quan, và chuỗi cung ứng đa quốc gia. Nhưng trong nền kinh tế token hóa, không có 'mạng lưới', không có 'tăng trưởng hyper', thì không có định giá của thị trường vốn. Warren Buffett gọi đó là 'lợi thế bất biến', nhưng thị trường tiền mã hóa lại ghét sự bất biến ấy.
Khía cạnh thú vị mà bài viết gốc khéo léo lướt qua là chi phí nhân công tăng vọt. IBM’s consulting business đang phải trả lương ngày càng cao cho các chuyên gia AI, trong khi Google có thể tự đào tạo nhân tài từ DeepMind và Brain. Trong blockchain, sự tương đương nằm ở chi phí bảo mật. Ethereum trả hàng tỷ đô la cho những người đặt cọc ETH để bảo vệ mạng lưới, và chi phí này được bù đắp bởi nhu cầu sử dụng khối lượng thực từ DeFi và stablecoin. Hyperledger, nếu có một mạng lưới, sẽ phải trả cho các nhà vận hành nút là các ngân hàng – họ không phải là nhà cung cấp dịch vụ bảo mật, họ là các đối tác kinh doanh. Phí bảo mật trở thành chi phí hành chính, không phải chi phí thị trường. Do đó, mô hình doanh nghiệp không thể đạt được quy mô kinh tế.
Tác động ngành – đây là chiều mà Crypto Briefing cho rằng 'các công ty IT truyền thống có nguy cơ bị loại bỏ'. Tôi không hoàn toàn đồng ý, và tôi nghĩ cần điều chỉnh cho đúng với blockchain. Thực tế, thị trường đã chứng kiến điều này: IBM Blockchain từng là nền tảng được ca ngợi cho các giao dịch tài chính và logistic, nhưng cuối cùng nó bị lu mờ bởi Ethereum vì Ethereum không đòi hỏi sự cho phép từ một hiệp hội các ngân hàng. Tuy nhiên, các blockchain doanh nghiệp không 'bị loại bỏ' – chúng vẫn được sử dụng trong các hệ thống nội bộ với khối lượng thấp, nơi mà quyền riêng tư và sự kiểm soát quan trọng hơn tính phi tập trung. Ví dụ, các ngân hàng trung ương thí điểm CBDC trên các nền tảng permissioned, nhưng họ không gọi đó là 'blockchain' trong các chiến dịch truyền thông. Vì vậy, việc nói 'truyền thống IT bị loại bỏ' là phóng đại. Nhưng có một sự thật hiển nhiên: khả năng tạo ra tài sản mới và thanh khoản mở chỉ dành cho các giao thức không cần cấp phép. Điều này tạo ra một khoảng cách giá trị mà không có phí tư vấn nào có thể lấp đầy.
Cạnh tranh: Alphabet và IBM không phải là đối thủ trực tiếp. Đối thủ thực sự của Alphabet trong AI là Microsoft và OpenAI. IBM đang chật vật ở một phân khúc hoàn toàn khác. Tương tự, Ethereum không cạnh tranh trực tiếp với Hyperledger về mặt khách hàng. Ethereum cạnh tranh với các Layer 1 như Solana và Avalanche để thu hút nhà phát triển và thanh khoản. Hyperledger, nếu có sự cạnh tranh, thì với Corda và Quorum – nhưng tất cả đều chung số phận mờ nhạt. Nếu nhìn vào bức tranh lớn, sự cạnh tranh thực sự trong blockchain là giữa các nền tảng mở – với nhau – và cả với các hệ thống tài chính truyền thống. Trong cuộc đua này, yếu tố quyết định không phải là 'công nghệ nào tốt hơn' mà là 'mạng lưới nào sở hữu hiệu ứng mạng lưới mạnh hơn'. Ethereum có hàng ngàn nhà phát triển, hàng trăm triệu đô la tài sản, và một cộng đồng sẵn sàng chiến đấu cho các giá trị phi tập trung. Hyperledger chỉ có một vài tập đoàn lớn, với các cuộc họp ủy ban kỹ thuật ít ỏi.
Chiều đạo đức và an toàn trong bài viết gốc nói về EU AI Act và dữ liệu đám mây. Trong blockchain, vấn đề tương ứng là quản trị và tuân thủ. Ethereum public có rủi ro là các hợp đồng thông minh chứa mã độc, và không có cơ quan trung ương nào có thể gỡ bỏ chúng. Hyperledger an toàn hơn cho doanh nghiệp vì có lớp kiểm soát truy cập. Nhưng sự an toàn đó lại là con dao hai lưỡi: nó làm cho mạng lưới trở nên kém hấp dẫn đối với các nhà đổi mới. Thị trường hiện tại, như đã thấy, đang chấp nhận rủi ro của các nền tảng mở để đổi lấy tốc độ tăng trưởng. Trong khi đó, các cơ quan quản lý ngày càng nhắm vào các giao thức DeFi, tạo ra một môi trường mà các blockchain doanh nghiệp có thể được hưởng lợi về mặt tuân thủ – nhưng điều đó không chuyển hóa thành tăng trưởng doanh thu. Một lần nữa, thị trường chứng khoán phản ánh điều này: IBM’s P/E thấp hơn Google dù ngành của IBM được quản lý ít hơn rủi ro.
Đối với chiều đầu tư, bài viết gốc đưa ra một nhận định sắc bén: sự phân hóa Alphabet-IBM phản ánh hai triết lý định giá khác nhau. Alphabet được định giá theo câu chuyện tăng trưởng AI; IBM được định giá theo dòng tiền ổn định. Trong blockchain, điều này thể hiện rõ qua cách các quỹ định giá token. Các token của blockchain public như Ethereum được định giá theo 'tăng trưởng giao thức' – thông qua TVL, lượng phí đốt, và số lượng địa chỉ hoạt động hàng ngày. Token của các dự án enterprise blockchain (nếu có) – như XRP trước đây, hoặc các token không rõ ràng của các liên minh – thường bị định giá theo quan hệ đối tác và khả năng áp dụng doanh nghiệp. Sự thật đã chứng minh: các quỹ đầu tư mạo hiểm trong crypto hầu như không còn rót tiền vào các dự án 'blockchain cho ngân hàng'. Họ đổ tiền vào DeFi, Layer 2, và các giao thức phi tập trung có tính thanh khoản. Điều này giống hệt như dòng vốn trên thị trường chứng khoán Mỹ: AI narrative đẩy Alphabet lên, và không ai thèm nhìn đến IBM.
Tuy nhiên, ở đây tôi muốn thêm một lớp phản biện. Sự phân hóa Alphabet-IBM có thể thay đổi khi thị trường AI bão hòa. Khi các khách hàng doanh nghiệp nhận ra rằng việc triển khai AI yêu cầu tích hợp sâu vào các hệ thống cũ, thì IBM – với Red Hat và dịch vụ tư vấn – có thể tăng tốc. Trong blockchain, một sự thay đổi tương tự có thể xảy ra khi các công ty lớn cần các giải pháp bảo mật dữ liệu và tuân thủ GDPR mà các mạng công khai không thể cung cấp. Nhưng điều đó còn lâu. Hiện tại, làn sóng vẫn chưa đổi chiều.
Takeaway của tôi không phải là 'hãy bán token enterprise blockchain ngay lập tức'. Mà là: hãy nhìn vào sự phân hóa này như một tín hiệu cấu trúc. Thị trường luôn ưu ái những kiến trúc có thể tạo ra 'tăng trưởng hàm mũ' – dù đó là mô hình đám mây của Google hay hợp đồng thông minh của Ethereum. Những kiến trúc tối ưu hóa cho sự ổn định và tuân thủ sẽ luôn bị định giá thấp, cho đến khi một cú sốc khiến các nhà đầu tư thức tỉnh. Khi IBM bắt đầu tăng trưởng trở lại nhờ AI, bạn sẽ thấy các nhà phân tích nói về 'sự trở lại của giá trị doanh nghiệp'. Khi các blockchain doanh nghiệp có một hợp đồng lớn được công bố – như một CBDC quốc gia thực sự sử dụng blockchain permissioned – bạn sẽ thấy dòng vốn quay trở lại. Nhưng câu hỏi là: bạn có đủ kiên nhẫn để chờ đợi? Và liệu sự kiên nhẫn đó có được đền đáp xứng đáng so với việc bỏ lỡ đà tăng của Ethereum? Tôi không có câu trả lời, nhưng tôi biết hầu hết các quỹ crypto đều câu trả lời của họ bằng hành động: họ đang đặt cược vào sự mở.