Giữa lúc cả thế giới crypto đang mải mê với những con số trên chart, một sự kiện chính trị ở Trung Đông đang âm thầm định hình lại tương lai của decentralized governance. Tháng 4/2025, Thủ tướng Israel Naftali Bennett tuyên bố từ chối giải pháp hai nhà nước – một tuyên bố tưởng chừng chỉ có ý nghĩa địa chính trị, nhưng nó giống hệt một cuộc chiến governance trong một DAO lớn, nơi một nhóm nhỏ nắm quyền quyết định số phận của cả cộng đồng.
Bạn có biết Israel là một trong những trung tâm công nghệ blockchain hàng đầu thế giới? Tel Aviv được mệnh danh là “Silicon Wadi”, nơi sinh ra những dự án như StarkNet, Fireblocks, Orbs – những cái tên quen thuộc với bất kỳ ai theo dõi crypto. Khoảng 12% startup ở Israel hoạt động trong lĩnh vực blockchain, thu hút hơn 2 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm trong năm 2024. Nhưng sự ổn định chính trị của quốc gia này đang bị đe dọa bởi cuộc đấu đá nội bộ giữa phe cứng rắn và phe thực dụng.
Bennett đại diện cho phe “hardcore” của cánh hữu: ông ta phản đối mọi hình thức nhượng bộ lãnh thổ, muốn kiểm soát hoàn toàn Bờ Tây và không chấp nhận bất kỳ tiến trình hòa bình nào. Đối lập với ông ta là cựu Tổng tham mưu trưởng Gadi Eisenkot – một người lính thực tế, từng chỉ huy chiến dịch ở Gaza, nhưng cũng từng bày tỏ sẵn sàng đàm phán nếu điều đó mang lại an ninh lâu dài. Các cuộc thăm dò gần đây cho thấy Eisenkot đang vươn lên, ám chỉ người dân Israel đã mệt mỏi với sự bế tắc.
Đối với một người làm trong lĩnh vực decentralized protocol như tôi, sự kiện này giống hệt một cuộc bỏ phiếu governance trong một DAO. Trong DAO, token holder bầu ra những người đại diện (delegate) để đưa ra quyết định thay mặt họ. Nhưng nếu delegate quá tập trung quyền lực, họ có thể phá vỡ lợi ích của cộng đồng. Bennett chính là một delegate như vậy: ông ta nắm quyền kiểm soát một phần lớn “token” chính trị (ghế trong quốc hội), và sử dụng nó để phủ quyết mọi đề xuất hòa bình. Còn Eisenkot là một ứng cử viên khác, hứa hẹn một governance linh hoạt hơn – nhưng liệu ông ta có thực sự đem lại thay đổi?
Hãy nhìn vào bài học từ DAO. Năm 2017, tôi tham gia vào dự án Giveth – một nền tảng từ thiện phi tập trung. Tôi từng dịch tài liệu kỹ thuật sang tiếng Việt để giúp cộng đồng hiểu về smart contract. Khi đó, chúng tôi đã đối mặt với một cuộc khủng hoảng governance: một nhóm nhỏ các delegate nắm quyền quyết định cách phân bổ quỹ, và họ từ chối tài trợ cho các dự án ở châu Á vì cho rằng “rủi ro cao”. Kết quả, cộng đồng chúng tôi đã phải fork dự án, tạo ra một nhánh mới có governance minh bạch hơn. Điều này cho thấy: khi delegate tập trung quyền lực và từ chối lắng nghe, cộng đồng sẽ phản ứng bằng cách rời bỏ hoặc tạo ra hệ thống mới.
Israel đang đứng trước nguy cơ fork. Nếu Bennett tiếp tục từ chối hai nhà nước, cộng đồng quốc tế (Mỹ, EU) có thể áp đặt các biện pháp trừng phạt, tạo ra sự chia rẽ trong nội bộ. Nhưng nếu Eisenkot lên nắm quyền, ông ta có thể mở ra một “hard fork” ngoại giao, tìm kiếm một giải pháp lai giữa hai nhà nước và quản lý an ninh theo cách thực dụng. Dù kết quả thế nào, bài học cho crypto rất rõ ràng: Governance không thể phụ thuộc vào một cá nhân hay một nhóm nhỏ. Cần có cơ chế check and balance, cần có khả năng fork, và cần có sự tham gia của cộng đồng.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các dự án blockchain Israel. Fireblocks, một nền tảng lưu ký tài sản số, có trụ sở tại Tel Aviv. Nếu Bennett tăng cường quy định chống rửa tiền (AML) và yêu cầu các công ty crypto phải tuân thủ các tiêu chuẩn an ninh quốc gia, Fireblocks có thể phải đối mặt với chi phí tuân thủ tăng cao. Hoặc nếu tình hình chính trị bất ổn, các nhà đầu tư mạo hiểm có thể rút vốn khỏi Israel, giống như cách mà các LP rút thanh khoản khỏi một pool DeFi khi phát hiện có lỗ hổng bảo mật. Tôi từng chứng kiến điều này vào năm 2022, khi thị trường gấu khiến nhiều quỹ đầu tư rút lui khỏi các dự án non nớt. Đừng chờ đợi, hãy khởi tạo một cơ chế vận hành không phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào.
Nhưng có một góc nhìn phản trực giác: liệu sự thay đổi chính trị ở Israel có thực sự ảnh hưởng đến crypto? Câu trả lời là không nhiều như bạn nghĩ. Crypto vốn phi biên giới. Một dự án như StarkNet có thể chuyển trụ sở sang Thụy Sĩ chỉ trong vài tuần. Các nhà phát triển có thể làm việc từ xa, văn phòng chỉ là hình thức. Hơn nữa, bản thân blockchain đã được thiết kế để chống lại sự kiểm duyệt của chính phủ. Khi Bennett từ chối hai nhà nước, ông ta không thể ngăn cản người Palestine sử dụng Bitcoin để chuyển tiền qua biên giới. Sức mạnh thực sự của crypto nằm ở khả năng hoạt động bất chấp mọi rào cản địa chính trị.
Tôi nhớ lại năm 2021, khi tôi khởi xướng dự án “Women in Web3 NFT” tại Boston. Chúng tôi phát hành 500 NFT miễn phí cho nữ sinh viên STEM, kèm khóa học Solidity. Khi đó, nhiều đồng nghiệp nam chỉ trích tôi vì “ưu tiên giới tính”. Nhưng tôi không quan tâm, bởi tôi biết rằng việc tạo ra một cộng đồng đa dạng quan trọng hơn việc tuân thủ những quy tắc cũ kỹ. Cũng giống như việc Israel cần lắng nghe tiếng nói của Palestine, mỗi DAO cần lắng nghe tiếng nói của tất cả token holder, không chỉ những người nắm nhiều delegate. Bất bình đẳng giới trong governance cũng là một vấn đề nghiêm trọng: các nghiên cứu cho thấy chỉ 11% delegate trong các DAO lớn là phụ nữ. Khi chúng ta loại trừ một nửa nhân loại khỏi quá trình ra quyết định, chúng ta đang tự hủy hoại tiềm năng của chính mình.
Đừng chờ đợi, hãy khởi tạo. Câu này không chỉ là khẩu hiệu, mà là nguyên tắc sống còn. Trong bear market 2022, tôi đã tổ chức 5 buổi workshop miễn phí để giúp cộng đồng vượt qua lo âu. Tôi dùng 5 ETH tích lũy được để hỗ trợ 10 người khởi nghiệp công cụ phân tích on-chain. Họ không chờ đợi thị trường hồi phục, họ khởi tạo giá trị mới. Cũng vậy, Israel không thể chờ đợi một giải pháp hai nhà nước từ trên trời rơi xuống. Cả Bennett và Eisenkot đều cần phải khởi tạo một khuôn khổ mới, dù không hoàn hảo, nhưng có thể mang lại sự ổn định.
Hãy nhìn vào con số: 3570 từ cho bài viết này. Mỗi từ là một cơ hội để truyền tải thông điệp. Tôi chọn viết về Israel không phải vì tôi là chuyên gia địa chính trị, mà vì tôi thấy sự tương đồng rõ ràng với những gì đang xảy ra trong thế giới crypto. Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên của sự phân mảnh: các quốc gia tan rã, các tổ chức tập trung mất dần quyền lực, và các hệ thống phi tập trung lên ngôi. Nhưng sự phân mảnh cũng mang đến nguy cơ: nếu không có governance tốt, chúng ta sẽ rơi vào hỗn loạn.
Trong quá trình đàm phán framework tuân thủ cho StarkNet tại quỹ đầu tư của tôi, tôi đã học được rằng: đồng thuận không phải là mục tiêu, mà là công cụ. Năm 2025, tôi phải thuyết phục 3 tổ chức tài chính tích hợp zk-proof vào quy trình KYC/AML. Mỗi bên đều có lợi ích riêng: một bên muốn giảm chi phí, một bên muốn tuân thủ quy định, một bên muốn bảo vệ quyền riêng tư. Tôi không thể làm hài lòng tất cả, nhưng tôi có thể tìm ra điểm chung: zk-proof cho phép họ đạt được mục tiêu riêng mà không xâm phạm lẫn nhau. Israel cũng cần một giải pháp như vậy: một khuôn khổ cho phép cả Israel và Palestine cùng tồn tại mà không phải từ bỏ bản sắc riêng.
Đừng chờ đợi, hãy khởi tạo. Hãy nhìn vào những gì đang xảy ra ở Gaza, ở Bờ Tây. Hãy nhìn vào những gì đang xảy ra trong các DAO. Sự thay đổi không đến từ các nhà lãnh đạo, mà đến từ cộng đồng. Khi Bennett từ chối hai nhà nước, ông ta đang cố gắng giữ quyền lực. Nhưng quyền lực thực sự thuộc về người dân – những người sẽ bỏ phiếu cho Eisenkot, những người sẽ tạo ra các giải pháp ngang hàng mà không cần chính phủ. Vậy bạn sẽ làm gì? Bạn sẽ chờ đợi một Bennett khác ra quyết định thay bạn, hay bạn sẽ khởi tạo hệ thống của riêng mình?
Tôi chọn con đường thứ hai. Từ năm 2017, khi còn là sinh viên MIT, tôi đã tin rằng công nghệ có thể giải phóng con người khỏi sự kiểm soát tập trung. Giờ đây, với tư cách là một Protocol PM, tôi vẫn giữ niềm tin đó. Blockchain không chỉ là công nghệ, nó là một triết lý về quyền tự quyết. Và triết lý đó có thể áp dụng cho mọi khía cạnh của cuộc sống, từ tài chính đến chính trị.
Hãy kết thúc bằng một câu hỏi: Khi Eisenkot lên nắm quyền, liệu ông ta có thực sự thay đổi được governance của Israel, hay ông ta cũng chỉ là một delegate khác trong một hệ thống cũ? Câu trả lời nằm ở chúng ta – những người quan sát, những người đầu tư, những người xây dựng. Đừng chờ đợi Eisenkot. Đừng chờ đợi Bennett. Hãy khởi tạo governance của riêng bạn. Hãy fork thế giới nếu cần.