Từ mức định giá 11 tỷ USD năm 2022, Airtable vừa về tay Bending Spoons với giá 1,3 tỷ USD. Mức giảm 88%. Không, đây không phải lỗi đánh máy. Đây là một trong những thương vụ M&A lớn nhất trong lịch sử SaaS giai đoạn điều chỉnh.
Bending Spoons không phải cái tên xa lạ với giới công nghệ châu Âu. Công ty có trụ sở tại Milan, Italy, chuyên mua lại các ứng dụng đang chững lại, tái cấu trúc và vận hành lại để sinh lời. Sau Evernote, WeTransfer, họ vừa có thương vụ lớn nhất lịch sử của mình: Airtable – nền tảng database cho người không biết code, từng được ca ngợi như một trong những sản phẩm low-code thành công nhất Thung lũng Silicon.
Airtable là gì? Nói nôm na, đây là sản phẩm nằm giữa spreadsheet của Excel và database quan hệ truyền thống. Người dùng không cần viết code vẫn có thể tạo bảng dữ liệu, thiết lập quan hệ, xây dựng view, tự động hóa quy trình. Hơn 350.000 tổ chức đang sử dụng sản phẩm này, từ startup 5 người đến các tập đoàn lớn. Sản phẩm có PMF rõ ràng, trải nghiệm người dùng được đánh giá cao, và mô hình PLG (Product-Led Growth) của họ từng là case study kinh điển trong giới SaaS.
Nhưng câu chuyện thị trường không chỉ có vậy.
Năm 2021, khi dòng tiền rẻ tràn ngập thị trường, Airtable huy động vốn với mức định giá 11 tỷ USD. Tăng trưởng khi đó ở mức 70-80%/năm, ai cũng tin đây là vũ khí hủy diệt của thị trường productivity software. Đến năm 2024, mọi thứ đổi chiều. Tăng trưởng tụt xuống còn khoảng 25-30%, các quỹ đầu tư mất kiên nhẫn, và định giá cuối cùng được giao dịch ở mức 1,3 tỷ USD – tương đương mức valuation của vòng Series C năm 2019.
Vì sao một sản phẩm được yêu thích lại mất giá đến vậy?
Hãy nhìn vào các chỉ số SaaS cơ bản. ARR của Airtable ước tính khoảng 200-250 triệu USD, tốc độ tăng trưởng giảm một nửa sau mỗi năm. NRR (Net Revenue Retention) rơi vào khoảng 90-110%, nghĩa là khách hàng hiện tại gần như không mở rộng thêm. Rule of 40 – chỉ số kết hợp giữa tăng trưởng và biên lợi nhuận – của họ chỉ khoảng 0-15, dưới xa mức 40 được xem là ngưỡng an toàn. Nói thẳng: Airtable là một sản phẩm tốt, nhưng mô hình kinh doanh không còn hấp dẫn với giới đầu tư.
Điểm yếu nằm ở cấu trúc sản phẩm. Airtable thu phí theo số user mỗi tháng, giống hệt cách tính phí của Slack hay Figma. Điều này tạo ra nghịch lý: khi khách hàng càng thành thạo, họ càng không muốn trả thêm tiền cho user mới. Thay vào đó, họ chuyển sang các công cụ rẻ hơn hoặc có gói flat-fee như Notion, ClickUp. Cộng thêm sự trỗi dậy của các sản phẩm AI-native cho phép người dùng truy vấn dữ liệu bằng ngôn ngữ tự nhiên, Airtable mất đi hào quang công nghệ vốn có.
Bending Spoons, với tư cách là người mua, nhìn vấn đề theo một hướng hoàn toàn khác.
Điều họ mua không phải là công nghệ – Airtable không có quá nhiều rào cản kỹ thuật. Thứ họ mua là hợp đồng dữ liệu dài hạn với hàng trăm nghìn tổ chức. Dữ liệu của khách hàng nằm trong Airtable, workflow của họ phụ thuộc vào nó, và việc di chuyển sang nền tảng khác sẽ tốn chi phí lớn. Đó là một thứ tài sản mà thị trường định giá thấp trong bối cảnh AI làm mọi thứ trở nên mới mẻ hơn thực tế.
Hãy nhìn vào chiến lược của Bending Spoons với Evernote. Họ cắt giảm nhân sự, tăng giá, tối ưu chi phí vận hành, và biến một sản phẩm thua lỗ thành một cỗ máy in tiền. Với Airtable, kịch bản tương tự nhiều khả năng sẽ lặp lại: giảm đội ngũ nghiên cứu và phát triển mạo hiểm, tập trung vào nhóm khách hàng doanh nghiệp có khả năng trả phí cao, khai thác tối đa giá trị từ kho dữ liệu sẵn có.
Điểm mù lớn nhất mà thị trường đang bỏ qua: giá trị thực của Airtable nằm ở khách hàng cũ, không phải khách hàng mới. Không cần tăng trưởng 70% để tạo ra giá trị. Chỉ cần giữ chân 80% khách hàng hiện tại và nâng giá một cách khéo léo, Bending Spoons có thể biến Airtable thành một thương vụ có lợi nhuận đáng kể trong vòng 2-3 năm. Với mức giá 1,3 tỷ USD, họ chỉ cần Airtable tạo ra khoảng 130 triệu USD lợi nhuận mỗi năm là đã đạt tỷ lệ hoàn vốn 10% – một mức vô cùng hấp dẫn.
Nhưng câu hỏi lớn hơn là liệu cách tiếp cận vắt kiệt giá trị này có phù hợp với một sản phẩm đang đối mặt với làn sóng AI?
Từ góc nhìn của một người làm kiến trúc hợp đồng thông minh, tôi thấy một sự tương đồng thú vị: giống như nhiều giao thức DeFi được định giá cao trong giai đoạn bùng nổ rồi vỡ tan khi dòng tiền rút, Airtable cũng rơi vào vòng xoáy tương tự. Nhưng khác biệt ở chỗ, Airtable có một tài sản mà các giao thức DeFi hiếm khi có: dữ liệu người dùng được lưu trữ tập trung và khó di dời. Trong thế giới DeFi, người dùng chỉ cần kéo thanh khoản ra khỏi pool là xong. Còn với Airtable, kéo dữ liệu ra khỏi hệ thống là một dự án kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Đây chính là lợi thế mà Bending Spoons đang nắm trong tay.
Tuy nhiên, có một rủi ro kỹ thuật mà giới phân tích thường bỏ qua: kiến trúc đa nhiệm (multi-tenant) của Airtable xây dựng trên AWS đã tồn tại gần 10 năm. Việc nâng cấp lên kiến trúc AI-native, cho phép truy vấn dữ liệu bằng ngôn ngữ tự nhiên, không thể thực hiện dễ dàng như thêm một API endpoint. Nó đòi hỏi phải thiết kế lại lớp dữ liệu, xây dựng cơ chế embedding, và quan trọng nhất là đảm bảo tính bảo mật khi cho mô hình ngôn ngữ truy cập vào dữ liệu của khách hàng doanh nghiệp.
→ Đây là thách thức kỹ thuật lớn nhất mà Bending Spoons đang phải đối mặt sau khi hoàn tất thương vụ.
Nếu họ chọn cách dễ dàng – giữ nguyên sản phẩm, chỉ tối ưu chi phí – Airtable có thể sinh lời trong 3-5 năm tới. Nhưng nếu họ muốn Airtable trở thành nền tảng dữ liệu cho kỷ nguyên AI, họ cần đầu tư hàng trăm triệu USD và một đội ngũ kỹ thuật xuất sắc – điều mà một công ty vận hành theo mô hình mua lại và tối ưu như Bending Spoons chưa từng chứng minh.
▼ Điểm mấu chốt: Thương vụ này không phải là câu chuyện về công nghệ AI hay sự hồi sinh của một sản phẩm huyền thoại. Đó là câu chuyện về việc mua một dòng tiền ổn định với giá chiết khấu sâu, và câu hỏi liệu dòng tiền đó có đủ lớn để bù đắp cho việc sản phẩm bị tụt hậu so với thời cuộc.
Thị trường SaaS đang bước vào kỷ nguyên mới, nơi tăng trưởng bằng mọi giá không còn là kim chỉ nam. Thương vụ Bending Spoons – Airtable là dấu hiệu cho thấy các nhà đầu tư thông minh đang quay trở lại với những nguyên tắc cơ bản: dòng tiền, lợi nhuận, giá trị lâu dài của khách hàng. Có thể Airtable sẽ không bao giờ đạt lại đỉnh cao 11 tỷ USD, nhưng với người nắm giữ 1,3 tỷ USD, họ đang sở hữu một ván bài đẹp hơn nhiều người vẫn nghĩ.
Và câu hỏi còn bỏ ngỏ: AI có thực sự giết chết bảng tính, hay nó sẽ trở thành công cụ giúp bảng tính trở nên vĩ đại hơn? Có thể câu trả lời sẽ được viết từ Milan.