Ngân hàng Thế giới kêu gọi 'tăng tốc AI': Đòn bẩy tăng trưởng hay chiếc bẫy công nghệ mới?

Tăng trưởng toàn cầu chạm đáy 30 năm – và Ngân hàng Thế giới vừa tung ra một 'viên thuốc thần kỳ' mang tên AI. Trong bản cập nhật 'Global Economic Prospects' phát hành tháng 1/2025, tổ chức tài chính đa phương quyền lực nhất hành tinh này đã chính thức nâng AI từ một 'công nghệ mới nổi' thành một 'mệnh lệnh phát triển' – đặc biệt nhắm vào các nền kinh tế đang phát triển. Họ không nói 'nên thử nghiệm', họ nói 'phải nhanh chóng áp dụng'. Nhưng câu hỏi đặt ra: Đây là chiếc cầu vàng giúp các nước nghèo bứt phá, hay là một tấm vé một chiều đến sự phụ thuộc mới? – tôi vừa lật tẩy nó. Khi một thiết chế tài chính toàn cầu bắt đầu dùng ngôn ngữ của các nhà đầu cơ công nghệ, là lúc chúng ta cần soi kỹ hơn những gì ẩn sau 'lời khuyên chính sách'. Bối cảnh đằng sau lời kêu gọi không chỉ là một con số GDP ảm đạm. Ngân hàng Thế giới – người giữ chìa khóa cho hàng trăm tỷ USD viện trợ và cho vay ưu đãi – đang tìm kiếm một 'câu chuyện tăng trưởng mới' khi các công cụ truyền thống như cải cách cơ cấu hay tự do hóa thương mại đang giẫm chân tại chỗ. AI hiện diện như một 'tương lai không thể chối từ', một trục narrative mới để định hướng lại dòng vốn và sự chú ý của toàn cầu. Nhưng hãy nhìn kỹ vào bản chất của khuyến nghị này. Họ không – và tôi nhấn mạnh là không – hối thúc các nước đang phát triển tự nghiên cứu ra các mô hình AI nền tảng. Không một từ nào về việc xây dựng năng lực tính toán siêu lớn hay đào tạo các nhà khoa học dữ liệu hàng đầu. Ngân hàng Thế giới đang ủng hộ một lộ trình 'áp dụng' (adoption) – sử dụng các công cụ AI có sẵn từ nước ngoài để tối ưu hóa dịch vụ công, nông nghiệp hay y tế – chứ không phải con đường 'tự phát triển' (development) đầy tốn kém. Điều này nghe có vẻ thực dụng, nhưng nó cũng là một tuyên ngôn địa chính trị nguy hiểm. Hãy mổ xẻ logic 'tăng tốc' này. Đầu tiên, có một sự thật trần trụi: một mô hình ngôn ngữ lớn với 10 tỷ tham số có thể tiêu tốn từ 1 đến 10 triệu USD cho mỗi lần huấn luyện – một con số vượt xa ngân sách công nghệ của phần lớn các quốc gia thu nhập thấp. Vậy nên, khuyến nghị của Ngân hàng Thế giới về bản chất là một lời mời gọi 'mua công nghệ trọn gói', ngầm hiểu rằng 'sáng tạo không phải dành cho bạn, chỉ cần bạn biết tiêu thụ'. Trong một báo cáo dày đặc các khuyến nghị, thông điệp được trích dẫn nhiều nhất là về 'khoảng cách tăng trưởng' với các nền kinh tế tiên tiến – nhưng họ lại lờ đi một thực tế rằng 'khoảng cách về khả năng hấp thụ' (absorptive capacity) mới là rào cản lớn nhất. Bạn có thể đưa một chiếc siêu xe cho một người chưa từng lái xe ở một con đường đầy ổ gà – nhưng chiếc xe đó sẽ không thể phát huy được gì ngoài việc gây ra tai nạn. Đào sâu hơn vào lớp vỏ của lời khuyên này, tôi thấy một thị trường màu mỡ đang được khai phá mà không ai nói thẳng. Ngân hàng Thế giới, với khoản cam kết giải ngân hơn 100 tỷ USD cho năm tài chính 2024, không chỉ là một tổ chức tư vấn – họ là người đặt thỏi nam châm hút dòng vốn tư nhân. Khi 'AI-readiness' bắt đầu xuất hiện trong các bộ tiêu chí đánh giá quốc gia của tổ chức này, không cần phải là một thiên tài để đoán ra rằng các quỹ đầu tư và các nhà cung cấp hạ tầng sẽ lập tức vẽ lại bản đồ thị trường. Và ai sẽ là người có lợi nhất? Chắc chắn không phải là một startup AI ở Nairobi hay Jakarta. Chính là các 'gã khổng lồ' cung cấp hạ tầng đám mây – Amazon Web Services, Microsoft Azure, Google Cloud – cùng các tập đoàn đang muốn bán giải pháp AI trọn gói cho các chính phủ đang gấp gáp 'hiện đại hóa'. Trớ trêu thay, lời kêu gọi 'giảm bất bình đẳng' của Ngân hàng Thế giới lại đang tạo ra một hình thức bất bình đẳng mới: một kiểu 'chủ nghĩa thực dân số' – nơi các nước đang phát triển xuất khẩu dữ liệu thô về con người, văn hóa, và địa lý của họ, rồi nhập khẩu lại chính những tri thức và dịch vụ đã được tinh chế – với một cái giá đắt đỏ và vĩnh viễn. Nếu bạn vẫn còn hoài nghi, hãy nhìn vào thực trạng cơ sở hạ tầng. Theo số liệu của Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) công bố năm ngoái, tỷ lệ sử dụng Internet ở các quốc gia thu nhập thấp chỉ khoảng 36%. Gần một nửa dân số châu Phi cận Sahara vẫn chưa có điện. Trong một môi trường như vậy, 'AI nhanh chóng' là gì? Một lời xa xỉ trong một thế giới mà ngay cả kết nối 3G vẫn là một cuộc chiến ở nhiều khu vực. Và chính ở khoảng trống này, mối nguy hiểm lớn nhất hiện ra: ví von 'bỏ qua giai đoạn' (leapfrogging) từng đúng với điện thoại di động – vì điện thoại chỉ cần một mạng lưới viễn thông đơn giản. Nhưng AI lại là một cỗ máy nghiện hạ tầng – phàm ăn điện năng, khát khao băng thông và trung tâm dữ liệu. Bạn không thể 'nhảy cóc' vào một lĩnh vực mà tầng đế vật chất chưa tồn tại. Cẩn thận, dự án 'AI cho phát triển' này đang khoác lên mình bộ áo Phúc âm của sự tiến bộ, nhưng bên trong là một bài toán kinh tế chính trị chưa lời giải. Câu chuyện của Ngân hàng Thế giới về 'năng suất và tăng trưởng' đã bỏ qua một chi tiết quan trọng: cuộc chơi này, nếu không có sự quản trị chặt chẽ và chiến lược xây dựng năng lực địa phương song song, sẽ chỉ làm sâu sắc thêm cái bẫy thu nhập trung bình. Nó khiến tôi nhớ lại những gì đã xảy ra với những lời hứa về 'chuyển giao công nghệ' trong quá khứ – những cỗ máy nhập khẩu hiện đại nhưng không bao giờ được bảo trì, vì bí quyết nằm ở nước ngoài. Vậy điểm mấu chốt ở đây là gì? Điều này không có nghĩa là các nước đang phát triển nên khước từ AI. Điều đó là phi thực tế và tự sát về mặt kinh tế. Vấn đề không nằm ở 'liệu' mà nằm ở 'bằng cách nào' và 'do ai thúc đẩy'. Chiến lược 'AI hoang dã' mà Ngân hàng Thế giới có thể vô tình cổ vũ – mà không có cơ chế đảm bảo về phân phối lợi ích, an ninh dữ liệu và năng lực địa phương – sẽ chỉ đưa những nền kinh tế yếu thế này từ chỗ phụ thuộc tài nguyên trở thành phụ thuộc thuật toán. Và câu hỏi cuối cùng, đặt ra cho chính Ngân hàng Thế giới: Nếu một quốc gia đang phát triển nhanh chóng triển khai AI cho một hệ thống giáo dục vốn đã mong manh của họ – và hệ thống đó sụp đổ, một phần vì một mô hình được thiết kế cho bối cảnh khác – thì ai sẽ chịu trách nhiệm? Trong 30 năm tăng trưởng thấp mà họ lo sợ, có bao giờ họ tự hỏi, phải chăng cách họ 'cứu' thế giới lại là cách chôn vùi một thế hệ nữa trong vòng xoáy nợ nần công nghệ? Tương lai của AI có lẽ không nằm ở việc chúng ta có thể chạy nhanh đến mức nào, mà là liệu chúng ta có đủ dũng cảm để nhận ra rằng có những thứ còn quan trọng hơn cả tốc độ – như sự bền vững của chính đôi chân đang chạy.